Historia celtic rocka

Celtic rock to gatunek muzyki folkrockowej oraz rodzaj celtic fusion, włączający celtycką muzykę, instrumentarium i kompozycje w rockowy kontekst. Był niesamowicie płodny od początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku i jest uważany za najważniejszy fundament sukcesu wielu celtyckich kapel i wykonawców przebijających się do mainstreamu. Stanowi również podstawę tworzenia dalszych podgatunków. Odegrał główną rolę w utrzymaniu i zdefiniowaniu regionalnych oraz państwowych tożsamości, a także w umacnianiu panceltyckiej kultury. Pomógł także dotrzeć z owocami tej kultury do szerszej widowni.

Definicja

Celtic rock to połączenie irlandzkiej, szkockiej, walijskiej i bretońskiej muzyki ludowej z rockiem. Osiąga się to na dwa sposoby. Po pierwsze, wykorzystując tradycyjne kompozycje, zwłaszcza ballady, jigi i reele, w rockowej stylistyce. Po drugie, korzystając z tradycyjnych instrumentów – przede wszystkim harfy celtyckiej, flażoletu, dud, skrzypiec, bodhránu, akordeonu i koncertyny – w aranżacjach rockowych. Gatunek nie stroni również od celtyckich języków w swoich tekstach i ludowego tempa lub rytmu. Samo określenie „celtycki” budzi do dziś gorące emocje, nie tylko w kategoriach muzycznych. Wykształcenie pojęcia „celtic rock” nie oznacza jednak, że kiedykolwiek istniała jakaś jednolita celtycka kultura pomiędzy zaliczanymi do niej narodami. Jakkolwiek by jednak go nie definiować, dzisiaj celtic rock służy opisowi rozprzestrzeniania się, adaptacji i dalszego rozwoju muzycznych form w różnych, ale podobnych kontekstach.

Historia

Początki

Celtic rock wyewoluował z, głównie angielskiej, sceny electricfolkowej na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Prawdopodobnie pierwszy raz określenia tego użył szkocki pieśniarz Donovan, by opisać podgatunek folk rocka stworzony na potrzeby wydanego w 1970 roku albumu „Open Road”, który zresztą zawiera utwór o nazwie „Celtic Rock”. Wypada jednak stwierdzić, że umieszczone na płycie kompozycje nie miały czystych celtyckich elementów i choć stąd prawdopodobnie wywodzi się nazwa, nie jest to przykład gatunku, o który nam chodzi.

Irlandia

flagTo właśnie w Irlandii po raz pierwszy celtic rock objawił się jako świadoma próba muzyków wykorzystania ludowej i elektrycznej muzyki w ich własnym kulturalnym kontekście. Pod koniec lat sześćdziesiątych Irlandia posiadała być może najlepiej rozwijającą się scenę folkową, za którą podążały blues i pop. Dało to podstawy do stworzenia irlandzkiego rocka. Prawdopodobnie najlepszym owocem tego procesu było Thin Lizzy. Pierwsze dwa albumy tej założonej w 1969 roku grupy były mocno inspirowane irlandzkim folkiem, a pierwszy singiel „Whisky in the Jar” z 1972 to przecież rockowa wersja tradycyjnej pieśni. Od tego momentu kapela zmierzała bardziej w stronę hard rocka, co pozwoliło im wydać wiele popularnych singli i albumów, ale elementy celtyckie wciąż pobrzmiewały w ich twórczości (tutaj chociażby „Jailbreak” z 1976).

Utworzeni w 1970 roku Horslips byli pierwszą irlandzką grupą, do której zastosowano określenie „celtic rock”. Ich twórczość zawierała tradycyjną irlandzką/celtycką muzykę i instrumentarium, celtyckie tematy i obrazy, a concept albumy wpadające w progresywny i hard rock bazowały na irlandzkiej mitologii. Grupa Horslips uznawana jest za przełom w historii irlandzkiego rocka, ponieważ byli pierwszą kapelą, która osiągnęła spory sukces bez opuszczania kraju i jest uznawana za ostoję celtic rocka na całym świecie.

Opisana twórczość rozwijała się równolegle z rozkwitającą, irlandzką sceną folkową, do której zaliczano m. in. zespoły Planxty i The Bothy Band. To właśnie z tej tradycji Clannad, którego pierwsze wydawnictwa sięgają 1973 roku, przejął instrumenty elektryczne i newage’owe brzmienie na początku lat osiemdziesiątych. Zespół Moving Hearts, założony w 1981 przez byłych muzyków Planxty Christy’ego Moore’a i Donala Lunny’ego, kontynuował kierunek wytyczony przez Horslips, dodając do mieszanki irlandzkiego folku i rocka elementy jazzu.

Szkocja

flag-scotlandJuż w latach sześćdziesiątych istniały solidne więzi pomiędzy irlandzką i szkocką muzyką, a kapele takie jak The Chieftains koncertowały i wypierały rodzime grupy ze Szkocji. Przejęcie electricfolkowej stylistyki zaowocowało powstaniem takich zespołów jak JSD Band czy Spencer’s Feat. Z tego tygla w 1974 roku wyłoniło się odnoszące chyba największe sukcesy na polu celtic rocka Five Hand Reel, łącząc muzyków z obu krajów.

Dwie z najlepszych grup lat osiemdziesiątych wywodziły się z wędrownych trup tanecznych. Od 1978, gdy wydawał pierwsze autorskie albumy, zespół Runrig tworzył wypieszczony, elektryczny, szkocki folk, który zaowocował komercyjnym sukcesem płyty „Play Gaelic”. Z kolei grupa Capercaillie łączyła szkocką muzykę ludową, elektryczne instrumenty i nastrojowe wokale, co także zapewniło jej sukces.

Podczas gdy dudy były kluczowym elementem szkockiej muzyki folkowej, nie były zbyt często wykorzystywane w elektrycznych gatunkach. Warto jednak zwrócić uwagę na grupę Wolfstone, która od 1989 roku, łącząc góralską muzykę z rokiem, skutecznie wprowadziła ten instrument na salony.

Bretania

flag-brittanyBretania także miała swój wkład w rozwój celtic rocka. Ruch odrodzenia kultury bretońskiej lat sześćdziesiątych najlepiej obrazował Alan Stivell, który był głównym rzecznikiem harfy bretońskiej i innych podobnych instrumentów. Później zapożyczył elementy irlandzkiej, walijskiej i szkockiej muzyki ludowej i podjął próbę stworzenia panceltyckiego folku, która odbiła się szerokim echem zwłaszcza w Walii i Kornwalii. W 1972 zaczął grać electric folk wraz z gitarzystami Danem Ar Brazem i Gabrielem Yacoubem. Ten ostatni w 1974 roku założył Malicorne – jeden z najlepszych electricfolkowych składów we Francji. Po oszałamiającej karierze, w czasie której był między innymi członkiem Fairport Convention, Ar Braz stworzył panceltycki zespół Heritage des Celtec, osiągając spory sukces we Francji lat dziewięćdziesiątych.

Prawdopodobnie najbardziej znanym i jednocześnie wytrwałym zespołem electricfolkowym pochodzącym z Francji jest założony w 1971 roku Tri Yann, który koncertuje i nagrywa do dzisiaj. w 2017 celticpunkowa grupa Les Ramoneurs De Menhirs wykonała ukłon w stronę swojej tradycji, śpiewając w języku bretońskim i występując z Louise Ebrel, córką Eugénie Goadec – znanej kompozytorki pochodzącej z Bretanii.

Walia

flag-walesPod koniec lat sześćdziesiątych Walia wypromowała kilku ważnych wykonawców, którzy osiągnęli spory brytyjski i międzynarodowy rozgłos – powerpopowy Badfinger, psychodelicznych rockmanów z Elastic Band i protometalowe trio Budgie. Chociaż na początku lat siedemdziesiątych powstawały już folkorochowe grupy (Y Tebot Piws, Ac Eraill, Mynediad am Ddim), trzeba było czekać do 1973, by pierwsza poważna kapela rockowa śpiewająca po walijsku (Edward H Dafis) wywołała sensację łącząc elektryczne rockowe instrumentarium z rodzimym językiem. Dzięki nim przez jedno pokolenie słuchanie muzyki śpiewanej po walijsku stało się wyznacznikiem narodowej przynależności. Otworzyło to drogę rodzącej się kulturze rockowej, ale większość rdzennych walijskich artystów nie przebiła się w anglojęzycznym przemyśle muzycznym. Jednym z nielicznych wyjątków był poppunkowy zespół Anhrefn, który koncertował po Europie od wczesnych lat osiemdziesiątych do połowy dziewięćdziesiątych.

Kornwalia i Wyspa Man

flag-cornwallPodczas gdy inne celtyckie narody do końca lat sześćdziesiątych posiadały już ukształtowaną muzykę folkową, nie można było tego samego powiedzieć o Kornwalii i Wyspie Man, które były relatywnie małe oraz mocno zintegrowane z angielską kulturą, a Kornwalia dodatkowo związana była politycznie ze Zjednoczonym Królestwem. W rezultacie na tych terenach nie dało się odczuć wpływu wzbierającej fali elektrycznego folku lat siedemdziesiątych.

flag-isle-of-manNiemniej jednak ruch panceltycki, organizując muzyczne i kulturowe festiwale, wsparł starania mieszkańców Kornwalii w dążeniu do wytworzenia własnej sceny folkowej, czego dowodzi powstanie kilku grup w latach osiemdziesiątych. Z tradycji kornwalijskiej muzyki rockowej korzystały zespoły Moondragon i jego następca Lordryk. Z młodszych wykonawców warto wymienić tych śpiewających w etnicznym języku – Sacred Turf, Skwardya i Krena.

Podgatunki

Celtic punk

Irlandia była wyjątkowo płodnym gruntem dla zespołów punkowych połowy lat siedemdziesiątych, do których zaliczyć można Stiff Little Fingers, The Undertones, The Radiators From Space, The Boomtown Rats i The Virgin Prunes. Podobnie jak w przypadku angielskiego electric folku, pojawienie się punka i innych muzycznych trendów osłabiło ludowe elementy w celtic rocku. Wtedy właśnie, na początku lat osiemdziesiątych, na scenę wkroczyła pochodząca z Londynu irlandzka grupa The Pogues, która stworzyła celtic punk, łącząc kompozycje bazujące na konstrukcji ludowych pieśni z punkowym nastawieniem i przesłaniem. Wyjątkowy styl The Pogues wpłynął na wiele punkowych zespołów, wliczając w to pochodzących ze stolicy Anglii Neck, Szkotów z Nyah Fearties, , australijskie Roaring Jack i Greenland Whalefishers wywodzących się z Norwegii.

Celticpunkowa diaspora

Jednym ze skutków ubocznych celtyckiej diaspory było pojawianie się dużych społeczności na całym świecie, które szukały swoich kulturowych korzeni i identyfikowały się z oryginalnymi celtyckimi narodami.

Choć wydaje się, że młodzi muzycy wywodzący się z tych społeczności zazwyczaj dokonują wyboru pomiędzy kulturą folkową a mainstreamowymi gatunkami, takimi jak rock czy pop, pojawienie się celtic punka zaowocowało ogromną liczbą grup stylizowanych na celtic rock. Można to zauważyć zwłaszcza w USA i Kanadzie, które posiadają ogromne społeczności potomków irlandzkich i szkockich imigrantów.

Irlandzkie kapele ze Stanów Zjednoczonych to między innymi Flogging Molly, The Tossers, Dropkick Murphys, The Young Dubliners, Black 47, The Killdares, The Drovers i Jackdaw. Szkocką kulturę reprezentują natomiast Prydein, Seven Nations czy Flatfoot 56. Z kolei z Kanady pochodzą The Mahones, Enter the Haggis, Great Big Sea, The Real McKenzies oraz Spirit of the West. Na zespoły te miały oczywiście ogromny wpływ amerykańskie style muzyczne – niektórzy ich członkowie nie posiadają żadnego celtyckiego rodowodu, a śpiewają głównie po angielsku. Zresztą Anglia także jest domem dla wielu współczesnych kapel, z BibleCode Sundays i The Lagan na czele.

Celtic metal

Podobnie jak celtic rock w latach siedemdziesiątych, celtic metal powstał z połączenia różnych muzycznych nurtów muzyki angielskiej, gdy w latach dziewięćdziesiątych trashmetalowy zespół Skyclad dodał skrzypce, jigi i folkowy wokal do swoich utworów zamieszczonych na albumie „The Wayward Sons of Mother Earth”. Zainspirowało to pochodzącą z Dublina grupę Cruachan do połączenia tradycyjnej muzyki irlandzkiej z black metalem. W taki właśnie sposób narodził się celtic metal. Niedługo oba zespoły znalazły wielu naśladowców, do których zaliczyć można chociażby Primordial czy Waylander. Podobnie jak celtic punk, celtic metal łączy tradycyjny folk z nowoczesnymi gatunkami muzyki.

Dziedzictwo celtic rocka

Podczas gdy w Anglii electric folk, po początkowej fazie popularności, został zredukowany do muzyki subkulturowej, w wielu celtyckich społecznościach i narodach pozostał na piedestale rynku wydawniczego. Pierwotna fala celtic rocka w Irlandii, choć ostatecznie została wchłonięta przez angloamerykański rock progresywny i hard rock, stworzyła podwaliny pod międzynarodowy sukces irlandzkich zespołów takich jak The Pogues czy U2 – jednego wykorzystującego celtycką tradycję w nowym kontekście, a drugiego wyzbywającego się jej dla szczególnego, ale mainstreamowego brzmienia.

Podobne okoliczności, choć mocniej rozłożone w czasie rozwoju celtic rocka, można było zaobserwować w Szkocji, zanim zespoły takie jak Runrig zdobyły międzynarodowe uznanie. Uznawany za jednego z najlepszych celticrockowych wokalistów, pochodzący z Glasgow Brian McCombe założył z kolei panceltyckę grupę The Brian McCombe Band, której siedzibą jest Bretania.

????????????????????????

W innych społecznościach, zwłaszcza tam, gdzie osoby mówiące w językach celtyckich lub ich potomkowie to mniejszość, celtic rock wykorzystywany jest przeważnie nie jako droga do osiągnięcia mainstreamowego sukcesu, ale w celu kształtowania kulturowej tożsamości. Konsekwencją takiego działania jest wzmacnianie kultury panceltyckiej oraz schedy poszczególnych narodowości połączonych wspólnym dziedzictwem mimo geograficznego rozrzucenia. Najważniejszym jednak efektem powstania celtic rocka jest niesamowite pobudzenie muzycznej i kulturowej kreatywności.

Link do oryginału: London Celtic Punks

Tłumaczył: Michał „Michu” Wysocki

Czytaj więcej

Celticpunkowe instrumentarium

irish-instrument1Irlandczycy słusznie znani są ze swojej muzyki. Można spierać się, czy jest to wynikiem tragicznej historii tego narodu, ale nie ulega wątpliwości, że tradycyjna muzyka irlandzka była z nami od wieków i miała wpływ na wiele innych gatunków, w tym przede wszystkim amerykański bluegrass i country. W czasie pełnego i późnego średniowiecza irlandzkie kroniki wymieniały znanych muzyków, a w hrabstwie Wicklow odkryto przypadające na ten właśnie okres drewniane fujarki, których historia może zresztą sięgać epoki kamienia. W tych instrumentach i irlandzkich melodiach jest po prostu coś takiego, co wyzwala w ludziach mnóstwo uczuć i emocji.

No więc siedzisz sam w domu i zastanawiasz się nad założeniem autentycznej, irlandzkiej, folkpunkowej kapeli, ale nie wiesz jakich instrumentów użyć. Jasne, masz perkusję, gitarę i bas, ale co z resztą, która zmieni twój przeciętny punkrockowy zespół w następne Dropkick Murphys albo Flogging Molly? Zdziwisz się jak niewiele z tych instrumentów wywodzi się z Irlandii. Poniżej prezentujemy listę sprzętu wykorzystywanego przez celticpunkowe kapele, który od lat jest stosowany przez irlandzkich muzyków.

Bodhrán

Imelda May
Imelda May

Wymawiany jako /?ba?r??n/, ten poręczny bęben wykonany z koźlej skóry jest na pewno łatwiejszy do zdobycia niż perkusista! „Bodhran” to angielskie określenie wywodzące się od słowa bodhar, które można tłumaczyć jako „głuchy” lub „matowy/tępy”. Uważany, nie bez powodu, za serce każde tradycyjnej muzyki, wielki bęben wykonany jest z napiętej zwierzęcej skóry i uderzany pałeczką, która zazwyczaj zrobiona była z kości. Miał zapewnić pulsujący rytm, z łatwością zamieniający słuchaczy w tancerzy. Spekuluje się, że instrument służył zarówno do przesiewania łusek, jak i jako taca na zboże. My wolimy go jako bęben. By poznać to, co bodhrán ma do zaoferowania, po raz setny obejrzyj Riverdance.

Dudy irlandzkie

Liam O?Flynn
Liam O?Flynn

W dzisiejszych czasach celticpunkowe zespoły używają raczej dud szkockich niż irlandzkich. Wynika to głównie z tego, że dudy irlandzkie (ang. uilleann pipes, inaczej „dudy łokciowe”) wymagają solidnej pracy łokci, której opanowanie trwa lata. Poza tym szkockie są dużo głośniejsze. Worek dud jest nadęty dzięki zestawowi miechów zapiętych na talii i prawej ręce muzyka. Miechy są w stanie odciążyć go z konieczności wkładania dodatkowego wysiłku w nadmuchiwanie worka i utrzymywanie w nim ciśnienia. Te starożytne dudy fascynowały słuchaczy niedającymi się zapomnieć dźwiękami już w V wieku, ale dopiero bracia z hrabstwa Louth, William i Charles Taylor, stworzyli ich współczesną wersję podczas emigracji z ogarniętej głodem Irlandii do Stanów Zjednoczonych. Dudy irlandzkie różnią się od innych tonem oraz szerszym zakresem dźwięków. Mają specyficzną strukturę, dzięki czemu brzmią cieplej i ciszej. Prawie zawsze gra się na nich siedząc, co jest zastanawiające biorąc pod uwagę fakt, że wymyślono je, by tworzyć muzykę taneczną.

Tin Whistle

Niemal wszystkie prymitywne kultury posiadał jakiś rodzaj flażoletu (ang. tin whistle), o czym świadczy znaleziony w Słowenii flet neandertalski datowany na 81 do 53 tysięcy lat p.n.e., niemiecki flet sprzed 35 tysięcy lat oraz flet zrobiony z owczej kości z angielskiego hrabstwa West Yorkshire prawdopodobnie pochodzący z epoki żelaza. Nazywany także pennywhistel, ponieważ mógł być kupiony za jednego pensa, tin whistle ma sześć dziurek i ustnik. Brytyjski przedsiębiorca Robert Clarke zaczął wytwarzać współczesne flażolety na początku XX wieku, które stały się niesamowicie popularne i szybko zawędrowały do Irlandii. Używany w większości celticpunkowych kapel, tin whistle na stałe związał się z muzyką celtycką i jest jednym z jej najbardziej ukochanych instrumentów.

fiddle

Fiddle

Arrgghhh, to jest spór, który trwa we wszystkich kręgach zajmujących się muzyką folkową! (Choć z uwagi na kwestie językowe – niekoniecznie w Polsce. Michu). Czy to skrzypce, czy fiddle? Budowa może być myląca, ponieważ wyglądają absolutnie identycznie. Weźmy takie irlandzkie fiddle – ten kluczowy instrument tradycyjny zdaje się nie różnić na pierwszy rzut oka od skrzypiec, ale wyjątkowy styl gry i brzmienie stawiają między nimi jasną granicę. To prawdopodobnie najbardziej popularny tradycyjny instrument spotykany w celticpunkowych grupach. Wysokie tony skrzypiec często wybijają się na pierwszy plan, z jednakowym skutkiem wywołując euforię lub smutek słuchaczy. Irlandzkie hrabstwa Sligo i Donegal mają bogatą historię związaną z tym instrumentem, którego brzmienie na nowo wymyślano tam od wieków.

Buzuki

Donal Lunny
Donal Lunny

Zaadaptowane z greckiego instrumentu i przywiezione do Irlandii w latach sześćdziesiątych XX wieku, irlandzkie buzuki jest najnowszym nabytkiem w naszym tradycyjnym arsenale. Wyglądające jak wielka mandolina, buzuki zostało spopularyzowane przez irlandzką, folkową legendę Dónala Lunny’ego z Tullamore (hrabstwo Offaly), który wykorzystywał je w nowatorskim zespole tradycyjnym Planxty. Słuchając tego pełnego, jasnego brzmienia trudno się dziwić, że pomysł został przejęty przez młodsze kapele. Buzuki stało się nieodłączonym elementem irlandzkich jamów. Tuż za nim uplasowało się banjo, przybyłe do Ameryki wraz z afrykańskimi niewolnikami i przejęte przez celtyckich imigrantów. Dziś jest kojarzone przede wszystkim z country, folkiem, bluegrassem oraz tradycyjną muzyką irlandzką.

Koncertyna

heaven-hellInstrument opracowany w niezależnie od siebie w Anglii i Niemczech w pierwszej połowie XIX wieku, rozpowszechniony w Irlandii na początku wieku XX. Koncertyna, po angielsku nazywana także squeeze box, znana była w Niemczech jako instrument klas niższych, głównie robotników występujących na ulicy. Z kolei w Anglii budziła podziw burżuazji, choć w zasadzie oba narody słuchały tych samych melodii. Koncertyna posiada miechy oraz klawiaturę guzikową na obu końcach – podczas naciskania klawisze poruszają się w tym samym kierunku co miechy. Akordeon klawiszowy stał się popularny dopiero w połowie XX wieku, ale szybko przeniknął do tanecznej muzyki irlandzkiej, a stamtąd – do celtic punka.

Harfa celtycka

To jest absolutny strzał w ciemno, bo nie znam żadnej celticpunkowej grupy, która miałaby w składzie harfistę. Jeśli coś przeoczyłem, dajcie znać w komentarzach. Jedyny raz, gdy widziałem coś takiego zdarzył się w latach osiemdziesiątych na koncercie Wolfe Tones. W każdym razie, instrument zdobył legendarny status w momencie, w którym pojawił się na monecie. Wariacje na temat trójkątnego, strunowego cuda sięgają w Irlandii co najmniej X wieku, gdy wędrowni harfiarze podróżowali po kraju i śpiewali w zamian za jedzenie lub ciepłe łóżko. W 1792 roku podczas Belfast Harp Festival można było zobaczyć najlepszych instrumentalistów rywalizujących o nagrody. A dzisiaj, zdobioną i starodawną harfę Brian Boru macie możliwość podziwiać w Trinity College w Dublinie. Więc jeśli szukasz czegoś, co odróżni twoją celticpunkową kapelę od reszty, prawdopodobnie szukasz harfisty!

Folk The System
Folk The System

No więc masz już wszystko, by założyć zespół. Znalezienie odpowiednich muzyków to oczywiście zupełnie inna kwestia, ale w czasach gdy tradycyjna muzyka irlandzka przyciąga rzesze nowych miłośników, a ludzie z całego świata biorą się za grę na tych instrumentach, nie powinno to być aż tak trudne. Szkoły muzyczne, koncerty i jamy w pubach stwarzają wiele okazji do nauki, więc jeśli chciałbyś zacząć na czymś grać, zapoznaj się z linkami poniżej.

Link1  Link2  Link3  Link4  Link5  Fiddle  TinWhistle  Gitara

Link do oryginału: London Celtic Punks

Tłumaczył: Michał „Michu” Wysocki

Czytaj więcej